Opening Eindexamenexpositie Master Architectuur

De avond zonder programma bleek uiteindelijk een mooie invulling te krijgen, toen Tim Versteegh en Ward van der Reijden de microfoon ter hand namen en hun collega-afgestudeerden gingen interviewen.

Afgelopen vrijdagavond, 21 oktober, was de opening van de jaarlijkse eindexamenexpositie van de masteropleiding Architectuur. 12 plannen staan opgesteld in het trappenhuis van het Rietveldgebouw en het voorportaal van het Middengebouw. In die opstelling eisen de 12 grote maquettes de aandacht op. Door de open structuur van de sokkels blijven de maquettes een zekere lichtheid houden, terwijl er bij een aantal toch een stevig programma wordt gepresenteerd.

De studenten hadden aangegeven dat ze op de openingsavond 'geen programma' wilden, dat wil zeggen, geen vooraf gereguleerd programma. Wie zich geroepen voelde, of aangesproken door de bezoekers, kon de microfoon pakken en een toelichting geven. Dit hield een zeker risico in, zeker bij een druk bezochte avond zoals het afgelopen vrijdag was, want wie voelt zich voldoende geprikkeld om voor alle aanwezigen het woord te nemen? De ban werd gebroken door Tim en Ward. Zij begonnen een gesprek over hun eigen plannen en gingen vervolgens met de andere exposanten in gesprek. Het leverde mooie, informele en informatieve gesprekken op over de zeer diverse reeks afstudeerplannen.

De expositie staat nog opgesteld tot en met 4 november. Dan is 's avonds de diploma-uitreiking en wordt tevens bekend gemaakt welk plan de Academie zal vertegenwoordigen bij de Nederlandse Archiprix van 2012.

Ko Jacobs

Ontwerpstudio master Interieurarchitectuur | docent Aat Vos

Studio S1 in de opleiding gaat over ruimte in de publieke sector waar sprake is van bewegingsstromen waarbij de gebruiker maar kort in de ruimte(s) verblijft. Daarbij wordt de nadruk wordt gelegd op onderwerpen als mondialisering, mobiliteit, schaalvergroting en invloed van de media. Dat is belangrijk: een interieurarchitect moet in staat zijn in een multidisciplinaire omgeving verschillende culturele achtergronden te respecteren en analyseren, en adequaat te reageren op lokale contexten en identiteiten.

De opgave bestond uit het ontwerpen van een mediatheek van ca. 120 m2 op een cruiseschip MS Color Magic, de grootste cruise ferry ter wereld, zie http://en.wikipedia.org/wiki/MS_Color_Magic

Achtergrond en relevantie

Le Corbusier introduceert in zijn studie Vers une Architecure [1923] Le Paquebot, de oceaanstomer, en laat zien dat een cruiseschip niet alleen een metafoor is voor, maar ook een feitelijke representant is van een stad en het stedelijk leven.   http://nl.wikipedia.org/wiki/Le_Corbusier . Het cruiseschip heeft sinds die studie model gestaan voor een aantal belangrijke stedenbouwkundige en architectonische gedachten en ontwikkelingen, zoals onder meer duidelijk wordt in Le Corbusiers Unité d’Habitation [Marseille, 1946, zie ook http://nl.wikipedia.org/wiki/Le_Corbusier ]. Le Corbusier liet zien dat veel architectonisch programma gecombineerd kan worden in één unit, mits er een goede set spelregels wordt gehanteerd.

Het cruiseschip heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld van een middel om van A naar B te reizen tot een doel op zich: het zijn drijvende steden waar passagiers worden getrakteerd op een enorm divers programma. Van loungebar tot fitness, van hardloopbaan tot converence center, van restaurant tot theater, van zwembad tot tax-free shop: een cruiseschip verschilt in dat opzicht niet van een middelgrote stad. Kenmerkend is, naast de programmatische diversiteit vooral de esthetische diversiteit waarmee het programma wordt aangeboden.

In haar boek Architecture after Modernism [1996] laat Diane Ghirardo zien dat er een nieuwe tweedeling dreigt te onstaan in de samenleving: als gevolg van een steeds verdergaande commercialisering [Disney takes command, Chapter 1] van de openbare ruimte die een concentratie van ‘openbaar programma’ in grote malls, airports, ziekenhuizen en musea achter toegangsdeuren bewerkstelligt, hebben de haves - zij die beschikken over credit cards - toegang tot dit programma, terwijl de have nots letterlijk worden buitengesloten.

Parallel hieraan vindt er een enorme verschraling van het aanbod plaats. Winkelstraten in elke zichzelf respecterende stad lijken steeds meer een kopie van elkaar, terwijl tegelijkertijd het culturele programma onder grote druk staat. Denk aan de recente Nederlandse bezuinigingsacties op cultuur als gevolg waarvan onder meer op dit moment veel bibliotheken de deuren sluiten. Het gevolg is dat het doorsnee winkelend publiek, dat paradoxaal genoeg steeds meer beschikking over vrije tijd krijgt, steeds minder in contact komt met cultureel, onverwacht en inspirerend programma.

Intenties

De bedoeling van deze ontwerpstudio is geweest studenten te dwingen een ontwerpstrandpunt in te nemen in een bijna architectonisch-vijandige omgeving, die - of je leuk vind of niet - gemeengoed geworden is. Architecten en interieurarchitecten kunnen in gedachten wellicht leven in een lege, stille en maakbare wereld, zij werken daar allerminst in. De vraag is dus vooral: hoe ga je daar mee om en kan de esthetische kakafonie op haar beurt aanleiding vormen voor het innemen van een standpunt. Moet kwaad met kwaad worden bestreden? Go with the flow? Inspireert het Disneyland of maakt het boos? Het atelier wil vooral laten zien dat het ook leuk kan zijn in een rare wereld te werken, en wil daarmee juist de potenties van het vak onderstrepen.

Proces en resultaat

Om het innemen van een standpunt te introduceren is aan de studenten gevraagd in de huid van hun held te kruipen en daar vandaan naar de opgave te kijken. Dat leverde verrassende en snelle resultaten op. Zo kwam het dat we de opgave hebben gezien door de ogen van Peter Zumthor [Robert van Middendorp], Hussein Chalayan [Hannah Steendam], Antonio Gaudi [Daphne van Rosmalen], John Lautner [Mirna Koghee] en Juhani Palasmaa [Jamie Bunnik]. Deze methode bleek een prima handvat voor het gericht ontwikkelen van een basis-idee of ontwerpziel.

Het belang daarvan werd nog eens inspirerend onderstreept door Simon Sinek in een van de TED Talks [http://www.startwithwhy.com], waarna een verwijzing naar de ziel van het ontwerp regelmatig werd gebruikt om processen op juiste sporen te krijgen of te houden.

Hoewel de vijf plannen die daarbij zijn ontstaan onderling erg verschillend zijn, worden ze alle gekenmerkt door een gemeenschappelijke speurtocht naar het verwezenlijken van een oprecht idee. Het besef dat je daartoe als ontwerper/student in staat bent is een wezenlijk onderdeel van de opleiding. En, te oordelen naar de resultaten, iets dat in de rugzak van alle vijf een vaste plek zal krijgen.

aat vos, oktober 2011

http://www.siloshapes.com

ArtEZ in de USA

Ter gelegenheid van de 100ste geboortedag van hun beroemdste stadgenoot zijn er in Marquette (Michigan) twee tentoonstellingen georganiseerd. In het DeVos Art Museum - behorend bij de Northern Michigan University - staat een overzicht van belangrijke werken uit het oeuvre van John Lautner (1911 - 1994) opgesteld, aangevuld met filmfragmenten, interviews, boeken en tijdschriften. In het Historisch Museum was een ruimte ingericht over drie generaties Lautner.

Tijdens de voorbereiding van de tentoonstelling werd museumdirecteur Melissa Matuscak er door John Lautner’s oudste dochter Karol Peterson Lautner op gewezen dat in het verre Nederland twee Lautner-vorsers behulpzaam zouden kunnen zijn. Melissa benaderde ons met het verzoek om foto’s te mogen gebruiken die we in de afgelopen vier jaar tijdens onze bezoeken aan alle 100 nog bestaande Lautner gebouwen genomen hebben. Ook was ze geïnteresseerd in de maquette die op een van mijn webalbums te zien is. Het was een foto van de ‘Concannon residence’. Die maquette is gemaakt tijdens een oefening op de Fontys AAS in Tilburg, een studiemaquette, niet echt geschikt voor een serieuze tentoonstelling. Na overleg met Ko Jacobs werd Hayke Zweede benaderd, die een prachtige 1:50 maquette gemaakt heeft. Hayke was een van de studenten die deelnam aan onze, inmiddels legendarische, ArtEZ-trip naar Los Angeles.
Op mijn suggestie om in het kader van de tentoonstelling persoonlijk een verhaal te komen vertellen over onze ervaringen met het werk van Lautner werd positief gereageerd.

Voor ons onderzoek naar de architect Lautner was een bezoek aan Marquette extra interessant om een indruk te krijgen van de omgeving waarin Lautner is opgegroeid en waaraan hij tijdens zijn leven steeds refereerde. Hij bouwde er samen met zijn vader eigenhandig een forse blokhut, Midgaard genaamd, waar hij tot zijn dood regelmatig naar toe zou gaan en die nog steeds in handen van de familie is.

Op zaterdag stond een bezoek aan Midgaard op het programma. Natuurlijk kenden we de blokhut van foto’s en ook doordat Murray Grigor’s documentaire ‘Infinite Space’ (zie link onder aan deze blog) ermee begint, maar toch was het verrassend. De ‘cabin’ ligt prachtig hoog boven Lake Superior en is slechts via een smal paadje te voet te bereiken (foto's via de link onder aan deze blog). Om de ervaring compleet te maken nemen we nog een duik in het steenkoude meer. Langzamerhand vult de cabin zich met studenten waarmee we direct een interessante uitwisseling hebben. Na een paar uur zijn we weer alleen met Lautner’s dochters Karol en Judy die gaten in onze kennis over hun vader opvullen.

Op zondag gaan we eerst naar het door Frank Lloyd Wright ontworpen huis voor de schoonmoeder van Lautner, Abby Beecher Robberts (de enige vrouw waar Wright echt bang voor was), nu bewoond door Lautner’s dochter Karol. Daarna bekijken we de tentoonstelling. Na een inleiding wordt er met grote stappen door zijn carrière een achttal huizen getoond. De tentoonstelling is prachtig. Zelfs na vijf jaar studie en drie bezoeken aan het John Lautner archief vielen er voor ons nog nieuwe dingen te ontdekken. En het was voor ons natuurlijk geweldig om onze eigen foto’s zo groot afgedrukt terug te zien.

Waar we vooral benieuwd naar waren was de door Hayke gemaakte maquette. Door een fout van UPS was de maquette door de douane in de USA tegengehouden, gesloopt (waarschijnlijk opzoek naar verboden waar), en terug gestuurd naar Arnhem. Ko Jacobs heeft hem samen met Tycho weer opgelapt en opnieuw opgestuurd. Omdat het huis zelf afgebroken is, was het er zonder deze maquette op de tentoonstelling bekaaid afgekomen. De maquette wordt in de vaste collectie van het museum opgenomen.

’s Middags zijn onze lezingen. Over Lautner is al veel verteld door critici en historici. Wij willen dan ook focussen op ons onderzoek en de door ons geobserveerde bouwkundige en architectonische aspecten van zijn werk. Iets wat goed valt bij ons gehoor. De lezing is terug te zien met de link onder aan deze blog.
Ook kondigen we het boek aan waar we mee bezig zijn dat door Artez Press in samenwerking met W-books uitgegeven zal worden.

Aangezien we gevraagd zijn om op donderdag een college over Moderniteit te geven, hebben we drie dagen om ‘in de omgeving’ nog wat rond te kijken. Een huis waar ik als student nog een maquette van heb gemaakt en waar ik toen ook helemaal verliefd op was, is het Douglas House van Richard Meier uit 1973. Het is onlangs volledig in oude glorie hersteld door twee bijzonder vriendelijke eigenaren. Het bleek bij bezoek precies zo te zijn als verwacht maar het was de 500 km omrijden volledig waard (foto's via link).

Een ander werk waar ik nog eens heel graag naar toe wilde, was de kerk van Marcel Breuer in Muskegon waar ik ooit samen met mijn vrouw voor een dichte deur heb gestaan. We hebben er de volgende ochtend om 07:00 uur een afspraak. Ongelooflijke beton constructie, enorm geweld, maar met gek genoeg weinig effect (foto's via link).
Om 10 uur gaat de boot naar Milwaukee (Wisconsin) waar we de uitbreiding van Santiago Calatrava aan het Milwaukee War Memorial van Eero Saarinen bezoeken. Later die dag - op weg naar Frank Lloyd Wright’s Taliesin - hebben we nog een paar afspraken om huizen van Wright van binnen te zien: Pew uit 1940 en Herbert Jacobs uit 1948.

Op woensdag hebben we een drie uur durende rondleiding door Wright’s Taliesin;  de woon- en werkgemeenschap waar Lautner als leerling van Wright het vak leerde. De beroemde foto van een jonge schuchtere Lautner achter de brede rug van ‘Mr. Wright’ is hier genomen. Wright’s wereld is hier compleet. Wright’s weduwe heeft ervoor gezorgd dat na haar dood Wright, 20 jaar na zijn dood, illegaal opgegraven is en gecremeerd waarna de as van beide echtelieden gemengd in Taliesin begraven is.

Terug in Marquette bezoeken we nog het geboortehuis van Lautner, nu bewoond door studenten. ’s Avonds geven we ons college. Een introductie Moderne Architectuur van Schinkel tot Koolhaas en een overzicht van het werk van Le Corbusier, voor Europeanen natuurlijk de echte held van het Modernisme.
En zo was een Lautner trip weer een geweldige ervaring.

Jan-Richard Kikkert
(bracht samen met Tycho Saariste van 16-24 September 2011 een bezoek aan Marquette, Michigan)



Tycho Saariste (links) en Jan-Richard Kikkert op het dak van Midgaard, Marquette


LINKS
Documentaire "Infinite Space"
Foto's Midgaard
Lezing Jan-Richard Kikkert en Tycho Saariste
Foto's Douglas House
Foto kerk Marcel Breuer
DeVos Art Museum, Marquette, Michigan

Architectuur Film Festival Rotterdam

Nu de Gouden Kalveren weer zijn uitgereikt, dient het volgende filmfestival zich aan: het Architectuur Film Festival Rotterdam (AFFR2011). Alweer voor de 6e keer wordt een weekeinde vol films over architectuur en stedelijke ontwikkeling getoond in Lantaren Venster (ontwerp: Alvaro Siza) op de Wilhelminapier in Rotterdam. Van 6 tot 9 oktober staan ongeveer 100 films op het programma onder het motto: Think Big, Act Small.

De organisatoren Jord den Hollander en Wies Sanders zeggen over het programma: ".. in het AFFR2011 komen de meest actuele onderwerpen aan bod. Van de spectaculaire egodocumenten tot de onderzoekende en kritische speelfilms. Van de korte film over een klein, maar urgent onderwerp tot de cultklassieker met de voorspellende visie. Buiten de filmvertoningen zijn er thematische debatten en talkshows met de vele aanwezige filmmakers en architecten .."

Het AFFR presenteert zich als 's wereld grootste architectuur filmfestival. Dit zou kunnen blijken uit de website waarop uiteraard het programma is te vinden, maar waarop ook nog veel meer informatie over architectuurfilms te vinden is. Bijvoorbeeld de rubriek Reviews; hier geven organisatoren en redacteuren hun mening over een aantal van de films uit het programma.

Een willekeurige keuze uit het aanbod.
"Archiprix International 2011"
Verslag van de workshop bij het MIT in Boston en de uitreiking van de Archiprix International in het Guggenheim Museum in New York. Lou van de Ven was de deelnemer vanuit de masteropleiding Architectuur; zijn plan is niet in de prijzen gevallen.

"Der Traum vom Baumhaus"
Over een fascinerend, maar onbekend project van de architect Frei Otto voor de IBA Berlin 1987: de Ekohuizen. Frei Otto is vooral bekend als ontwerper van het Olympisch Stadion in München uit 1972. De vertoning van deze film is een wereldpremiere.

"Nagakin Capsule Tower"
De Nagakin Capsule Tower van Kisho Kurokawa is een beroemd voorbeeld (ook uit 1972) van het  Japanse Metabolisme: een verzameling prefab capsules die aan centrale kokers werden gemonteerd. Anno 2011 is het gebouw in verval en de sloop isaanstaande. Maar de bewoners koesteren hun miniwoningen. Een historisch document met unieke beelden van binnen in de capsules en de bouw van de toren.

"The Oil Rocks | City Above The Sea"
Honderd kilometer uit de kust van Baku in de Kaspische Zee ligt Neft Daslari, een stelsel van booreilanden met een hotel, appartementen, winkels en sportvoorzieningen voor 5000 tijdelijke bewoners, verbonden met meer dan 200 kilometer bruggen. Een industriële science-fiction wereld uit het Sovjettijdperk; "back to the future" op z'n Russisch.

"Zum Vergleich | In Comparison"
Bakstenen worden in serie geproduceerd, maar elke steen is net even anders. De filmmaker neemt je mee langs verschillende productielokaties van baksteen, met de bijbehorende kleuren, bewegingen en geluiden. Zonder commentaar wordt de reis gevolgd van traditie naar innovatie.

Kortom, alle reden om komend weekeinde een bezoek aan Rotterdam te brengen. En wie geen kans ziet om naar het festival te gaan, kan via de website naar een aantal on-line films kijken. Bijvoorbeeld de prachtige film over “Il Girasole”, een Italiaans huis uit de jaren ’30 dat met de zon mee kan draaien.

Ko Jacobs

Architectuur Film Festival Rotterdam
Architectuur op de Wilhelminapier, Rotterdam

pagina uit het programmaboekje

Lang studeren en collegegeld 2012-13

Op een tamelijk onopvallend moment, in de laatste week voor de zomervakantie, heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel van de langstudeerdersregeling aangenomen. Hiermee heeft Halbe Zijlstra de laatste hobbel genomen; de nieuwe regeling wordt van kracht op 1 september 2012. Alle zogenaamde langstudeerders moeten vanaf dat moment het verhoogde collegegeld gaan betalen. Over de hoogte van dat bedrag hieronder meer.

Je bent een langstudeerder als je meer dan een jaar uitlooptijd voor je studie nodig hebt. Bij ArtEZ Academie van Bouwkunst zijn er vier opleidingen; twee van 120 studiepunten en twee van 240 studiepunten. In de langstudeerdersregeling wordt de reguliere studieduur berekend in veelvouden van 60 studiepunten. Over een opleiding van 120 studiepunten mag je regulier twee jaar doen. Dit geldt voor de studenten van de Associate degree en voor de studenten van de master Interieurarchitectuur. Voor de bachelor Interieurarchitectuur en de master Architectuur geldt het dubbele; de 240 studiepunten staan voor een reguliere studieduur van 4 jaar.

Bij iedere opleiding - ongeacht de reguliere studieduur - mag je een jaar uitlopen. Op het moment dat je nog meer studietijd nodig hebt dan het uitloopjaar kom je in de problemen. Dan moet je het verhoogde collegegeld gaan betalen.
Overigens geldt deze uitleg alleen voor de ‘gewone’ student. Als je al eerder een zelfde type opleiding geheel of gedeeltelijk hebt gedaan, gelden andere regels. Dat is bijvoorbeeld het geval als je nu de bacheloropleiding volgt en je hebt al eerder een (deel van een) bachelor gedaan.

Onlangs zijn de bedragen bekend gemaakt van het collegegeld voor het studiejaar 2012-13. Bij die bekendmaking stonden voor het eerst twee bedragen; het basistarief van het collegegeld en het verhoogde tarief. De hoogte van het collegegeld wordt jaarlijks vastgesteld. Bij de berekening wordt naar een aantal factoren gekeken, zoals de inflatie en een variant van de koopkracht. Dit leidt voor 2012-13 tot de volgende bedragen.
Basistarief: € 1.771. (Dit is in het huidige studiejaar € 1.713.)
Verhoogd tarief: € 4.834.

En de opleidingen? De boeteregeling voor de opleidingen met langstudeerders is al eerder dit jaar uit het wetsvoorstel gehaald. Betekent dit dat de opleidingen de dans ontspringen? Nou, nee. Nadat de boeteclausule voor de opleidigen uit het wetsvoorstel is geschrapt, heeft het Ministerie van Onderwijs een inschatting gemaakt van het aantal langstudeerders in Nederland. Dit aantal is vermenigvuldigd met de boete per student die eerder in het wetsvoorstel stond. De uitkomst is een fors bedrag dat vanaf september 2012 ingehouden wordt op de bekostiging die de scholen van het Ministerie ontvangen.
Kortom, een bezuiniging waar alle opleidingen mee te maken krijgen, ook als er geen langstudeerders onder hun studenten zitten.

Ko Jacobs

De Hoftoren, Den Haag, waar het Ministerie van OCW zetelt.
(Foto Wikimedia Commons, 2006)

Assiom in het Afrika Museum

Op de zonovergoten zaterdagmiddag van 9 april werd de tentoonstelling "Blueprints of Paradise" in het Afrika Museum geopend. De 'Blueprints' zijn 12 ontwerpen van jonge architecten voor de Afrikaanse stad. Behalve de opening van de tentoonstelling was die middag ook de prijsuitreiking van de ontwerpwedstrijd die aan de selectie van de 12 plannen vooraf ging.

Assiom Elekonawo, in 2009 afgestudeerd aan de masteropleiding Architectuur van ArtEZ Academie van Bouwkunst, behoort tot de 12 genomineerden die hun werk exposeren in het Afrika Museum. Hij was een van de 43 inzenders die meededen aan de ontwerpwedstrijd die was uitgeschreven door het Afrika Museum samen met de organisatie "African Architecture Matters". Een internationale jury beoordeelde de inzendingen en selecteerde de 12 nominaties.

Assiom heeft een deel van zijn afstudeerproject gebruikt voor de inzending voor "Blueprints of Paradise". Het Huis van de kapper is het eindresultaat van de studie die begon met uitgebreide analyses van de wijze waarop familie- en gezinsstructuren ruimtelijk vorm krijgen in de traditionele huttenwoningen in Togo, het thuisland van Assiom. Assiom wil met zijn afstudeerproject laten zien dat het in de hedendaagse Afrikaanse stad goed mogelijk is om aan die familie- en gezinsstructuren tegemoet te komen door woningen te ontwerpen die uitbreidbaar zijn, verdicht kunnen worden en die ook kleinschalige nijverheid kunnen opnemen. Zoals in het voorbeeld van het Huis van de kapper. Assiom heeft van dit huis een kleimodel gemaakt dat op de expositie te zien is. Een kort filmpje van dit model is op het YouTube-kanaal van de Academie te zien.

De tentoonstelling "Blueprints of Paradise" is tot 30 oktober in het binnenmuseum te zien. Wie op een mooie nazomerdag het museum bezoekt, kan ook het butenmuseum bekijken en dan wellicht genieten van een Afrikaans bandje dat op het centrale plein staat te spelen.

Kijk bij www.afrikamuseum.nl voor meer informatie.
Tip 1: 25 september, 14.00 uur, geeft Femke van Zeijl, jurylid van "Blueprints of Paradise", een lezing over haar jarenlange ervaringen in verschillende Afrikaanse landen.
Tip 2: 22 oktober is gratis museumdag.

Ko Jacobs

Het huis van de kapper. Ontwerp: Assiom Elekonawo.
(Persfoto Afrika Museum)

Waar staat de architectuur? (1)

Of, om de vraag nauwkeuriger te formuleren, wat is in deze tijden de maatschappelijke en politieke positie van de architectuur? Het is voor ieder beroep of werkveld goed om deze reflectieve vraag met regelmaat te stellen, omdat die tot bijstelling van de beroepsopvatting kan leiden. Maar er kunnen ook omstandigheden zijn, waardoor die vraag een extra urgentie krijgt. Dat lijkt nu het geval. Sinds het aantreden van het kabinet Rutte ligt een reeks aan 'zachte' sectoren in onze samenleving onder vuur. Daartoe behoren ook de cultuur, de architectuur en aanverwante ruimtelijke disciplines.

Voor de opleidingen op deze gebieden kunnen wijzigingen in de maatschappelijke positie gevolgen hebben voor het opleidingsprogramma. Of, concreet voor de opleidingen van ArtEZ Academie van Bouwkunst: gaan de veranderingen in de maatschappelijke positie leiden tot aanpassingen in de opleidingsprogramma's voor de architecten en interieurarchitecten? Dit is een vraag die niet zo eenvoudig te beantwoorden is. Voordat we aan antwoorden toe komen, eerst maar eens twee observaties.

Observatie 1.
Bijna een jaar geleden, op 14 oktober 2010, trad het kabinet Rutte aan. Bij de presentatie van de nieuwe ministeries bleken VROM en Verkeer en Waterstaat gefuseerd tot het nieuwe Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Tijdens de kabinetsformatie bestond nog de verwachting dat er een Ministerie van Ruimte zou komen. Bij de presentatie van de nieuwe ministeries bleek het tegendeel het geval: de departementen van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening, wonen en wijken waren volledig geschrapt. Linkse hobby's?

Ik denk het niet. Het kabinet Rutte maakt een abrupt einde aan een onderwerp dat sinds de Woningwet van 1901 nadrukkelijk op de bestuurlijke agenda stond. Nederland was in het begin van de 20e eeuw een van de eerste Europese landen die op het gebied van volksgezondheid en volkshuisvesting met wetgeving kwam. Samen met de Woningwet was de Gezondheidswet (ook uit 1901) er op gericht om de leefomstandigheden van de armste bevolkingsgroepen beter te regelen. De achterliggende gedachte was vrij eenvoudig: (in hedendaagse bewoordingen) als het goed gaat met alle lagen van de bevolking, dan gaat het ook goed met de BV Nederland. Gewoon gezond boerenverstand en jarenlang ondersteund door zowel liberaal als socialistisch Nederland. Het was wel een onderwerp waarin de politieke kleur van links of rechts heldere lijnen kon uitzetten.

Voor de ruimtelijke ordening was de Woningwet ook een belangrijk instrument. Met deze wet werden de stadsbesturen verplicht om tenminste een keer in de tien jaar een uitbreidingsplan vast te stellen. Dit leidde in de vooroorlogse periode tot een planmatige uitbreiding van de steden. Iedereen zal de beroemde uitbreidingsplannen van Amsterdam kennen.

Na de oorlog en de Wederopbouw werd de sturing van de ruimtelijke inrichting naar het niveau van het hele land getild. In 1960 verscheen de eerste Nota Ruimtelijk Ordening. Enkele jaren daarna wordt het ministerie van Volkshuisvesting en Wederopbouw omgedoopt tot Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Later komt Milieu erbij en wordt het kortweg het Ministerie van VROM.

VROM werd vanaf de jaren tachtig de thuisbasis van het architectuurbeleid. Dit werd vorm gegeven door een nieuwe impuls te geven aan het Rijksbouwmeesterschap; door de titelbescherming te regelen via de Wet op de Architectentitel (WAT); door de instelling van het Stimuleringsfonds voor de Architectuur en door het oprichten van het Nederlands Architectuurinstituut.

Een tekenend voorbeeld van de gevolgen van het opheffen van VROM is de positie van de Rijksbouwmeester. De ontwikkeling van het College van Rijksadviseurs gedurende de  afgelopen tien jaar was bedoeld om 'hun vakminister' goed te kunnen adviseren. In de nieuwe indeling valt het Bureau Rijksbouwmeester onder de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Dit ministerie wordt geleid door de minister die in het vorige kabinet verantwoordelijk was voor deregulering. Hij was toen - in tegenstelling tot zijn collega bij VROM - voor afschaffing van de WAT.

Tot zover de eerste observatie. Binnenkort volgt de tweede.

Ko Jacobs

Het gebouw van het voormalige Ministerie van
VROM (foto Jason Turner, 2008)